آربی اوانسیان | زندگی، آثار و نقش او در تئاتر آوانگارد ایران

گاهی سکوت بلندتر از کلمات شنیده می‌شود. شاید تئاتر نیز از همان‌جایی آغاز شود که کلمات به پایان می‌رسند؛ جایی که تصویر، حرکت، نور، موسیقی و سکوت، خود به زبان بیان تبدیل می‌شوند.

در تاریخ تئاتر معاصر ایران، هنرمندانی وجود دارند که تنها نمایش اجرا نکرده‌اند، بلکه نگاه ما را به مفهوم تئاتر تغییر داده‌اند. آربی اوانسیان یکی از همین هنرمندان است؛ کارگردانی که تئاتر را فراتر از روایت یک داستان می‌دید و معتقد بود صحنه باید جهانی مستقل و تازه خلق کند.

آربی اوانسیان در سال ۱۳۲۱ در اصفهان و در خانواده‌ای ارمنی متولد شد. علاقه او به ادبیات، نقاشی و تئاتر از سال‌های جوانی شکل گرفت. برای آشنایی با شیوه‌های نوین هنرهای نمایشی به اروپا رفت و در لندن و آمریکا به تحصیل در زمینه تئاتر، طراحی صحنه و لباس و سینما پرداخت. این تجربه‌ها بعدها در شکل‌گیری زبان متفاوت و نگاه مدرن او به کارگردانی نقش مهمی داشتند.

اوانسیان به این باور رسیده بود که کارگردان صرفاً اجراکننده یک متن نمایشی نیست؛ بلکه باید از دل متن، جهانی تازه بسازد. به همین دلیل، در آثار او میزانسن، نور، سکوت، فاصله بازیگران، موسیقی و حتی نحوه حرکت و نفس کشیدن بازیگر، همگی بخشی از زبان نمایش محسوب می‌شدند.

در دهه پنجاه، آربی اوانسیان به یکی از چهره‌های مهم کارگاه نمایش تبدیل شد؛ مرکزی که نقش مؤثری در شکل‌گیری و گسترش تئاتر آوانگارد ایران داشت. او با اجرای آثاری از نویسندگان برجسته‌ای چون ساموئل بکت، اوژن یونسکو، ژان ژنه و پیتر هاندکه، تماشاگر ایرانی را با شکل تازه‌ای از تئاتر آشنا کرد؛ تئاتری که در آن فرم، تصویر و تجربه‌های بصری به اندازه متن و داستان اهمیت داشتند.

یکی از رویدادهای مهم کارنامه هنری او، اجرای نمایش «باغ آلبالو» به کارگردانی اوانسیان بود که با افتتاح مجموعه تئاتر شهر همراه شد. همچنین نمایش «پژوهشی ژرف و سترگ و نو، در سنگواره‌های دوره بیست و پنجم زمین‌شناسی یا چهاردهم، بیستم و غیره، فرقی نمی‌کند» نوشته عباس نعلبندیان و به کارگردانی او، توانست جوایز مهمی از جمله جایزه نخست جشن هنر شیراز و جایزه تلویزیون ملی ایران را به دست آورد.

پرویز پورحسینی، بازیگری که در برخی از آثار اوانسیان و همچنین فیلم «چشمه» با او همکاری داشت، درباره نخستین تجربه تماشای آثارش از نمایش «مادمازل ژولی» نوشته آگوست استریندبرگ یاد کرده و طراحی صحنه و کارگردانی آن را بسیار تأثیرگذار دانسته است.

یکی از ویژگی‌های برجسته کار اوانسیان، دقت و وسواس در تمرین بود. روایت‌های همکارانش نشان می‌دهد که او در کارگردانی به جزئیات اهمیت فراوانی می‌داد؛ گاهی یک حرکت کوچک بازیگر باید بارها تکرار می‌شد تا به شکل مورد نظر کارگردان برسد. از نگاه او، تئاتر هنر دقت بود و جزئیاتی که شاید تماشاگر آگاهانه متوجه آن‌ها نشود، می‌توانند تأثیری عمیق بر احساس و دریافت او بگذارند.

اوانسیان همواره تلاش می‌کرد میان فرهنگ ایرانی و تجربه‌های نوین تئاتر جهان ارتباط برقرار کند. برای او، فرم به اندازه محتوا اهمیت داشت و اجرای یک نمایش تنها به معنای انتقال داستان نبود؛ بلکه فرصتی برای کشف شیوه‌های تازه دیدن و تجربه کردن بود. به همین دلیل، آثار و تجربه‌های اجرایی او هنوز هم برای دانشجویان و پژوهشگران تئاتر قابل مطالعه‌اند.

آربی اوانسیان علاوه بر فعالیت در تئاتر، در سینما نیز تجربه‌هایی داشت و دو فیلم کارگردانی کرد: «چشمه» که در ایران ساخته شد و فیلم «چگونه پیش‌بند سوزن‌دوزی‌شده مادرم در زندگی‌ام گسترده می‌شود» که در فرانسه ساخته شد.

پس از انقلاب ۱۳۵۷، او مانند شماری از هنرمندان آن نسل ایران را ترک کرد و سال‌های زیادی را در خارج از کشور به زندگی و فعالیت هنری و تدریس گذراند. در دهه هفتاد بار دیگر به ایران بازگشت، اما این بازگشت چندان دوام نیاورد و پس از مدتی دوباره به فرانسه رفت.

شاید مهم‌ترین میراث آربی اوانسیان، نوع نگاه او به تئاتر باشد؛ نگاهی که به ما یادآوری می‌کند روی صحنه فقط بازیگر و کلام نیست که روایت می‌سازند. گاهی سکوت، فاصله میان دو بازیگر، حرکت یک دست یا تغییر نور می‌تواند معنایی داشته باشد که با صدها کلمه قابل بیان نیست.

آربی اوانسیان از جمله هنرمندانی است که تأثیرشان را نمی‌توان تنها با تعداد نمایش‌های اجراشده یا جوایزی که دریافت کرده‌اند سنجید. اهمیت او در تغییر زبان اجرایی تئاتر ایران و گشودن افق‌های تازه‌ای در کارگردانی و تجربه‌های صحنه‌ای است.

این برنامه را به آربی اوانسیان تقدیم می‌کنیم؛ هنرمندی که به ما آموخت گاهی برای شنیدن یک روایت، باید به سکوت گوش سپرد و برای دیدن تئاتر، باید جور دیگری نگاه کرد.